Năm 1990, tiến sĩ Neal Koblitz, cựu sinh viên Đại học Harvard, giáo sư toán học Đại học Washington, sau khi đến Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh làm việc với các nhà toán học Việt Nam, trở về Mỹ, ông viết một bài báo dài 30.000 chữ, chiếm 19 trang tạp chí, kèm theo 10 bức ảnh, 1 tấm bản đồ và 3 biểu đồ đăng trên tờ Tạp chí The Mathematical Intelligencer (Người đưa tin Toán học) được Nhà xuất bản khoa học nổi tiếng thế giới Springer-Verlag in đồng thời ở châu Âu và Bắc Mỹ.


Nhan đề bài báo là Hồi ức về toán học ở một đất nước bị bao vây - những mẩu hồi ức về GS Hoàng Tụy.




Qua đó, nhà toán học Mỹ muốn giới thiệu với giới toán học quốc tế những thành tựu của các nhà toán học cũng như các em học sinh giỏi toán Việt Nam tại các kỳ thi toán quốc tế lúc đó. Neal Koblitz dành phần lớn bài viết kể tỉ mỉ về quê hương, dòng họ, thời niên thiếu và tuổi thanh niên cũng như quá trình học tập, nghiên cứu và sáng tạo của nhà toán học Việt Nam Hoàng Tụy – “Người đứng đầu trường phái Hà Nội về tối ưu toàn cục”.

Giáo sư Hoàng Tụy sinh ngày 27-12-1927 tại Xuân Đài, Điện Bàn, Quảng Nam, là cháu cụ Phó bảng Hoàng Diệu, vị Tổng đốc tuẫn tiết bên Hà Thành thất thủ sáng 25-4-1882, được các văn thân yêu nước thời bấy giờ ca ngợi là “cựu lục thiên thu truyền tiết liệt” (sử sách nghìn năm còn truyền tiếng tiết liệt).

Giỏi văn học Pháp nhưng ngay từ thời trung học Hoàng Tụy đã bộc lộ thiên hướng toán học. “Nhảy cóc” hai lớp, là thí sinh tự do, ông đỗ đầu kỳ thi tú tài phần 1 vào tháng 5-1946 và chỉ sau đó bốn tháng, ông đỗ đầu tú tài toàn phần ban toán ở Huế. Ra Bắc, học Đại học Khoa học Hà Nội nhưng chẳng bao lâu sau, ông lại phải quay trở về quê nhà khi tiếng súng nổ ran khắp phố phường Hà Nội.
Về tới Quảng Nam, ông được mời dạy toán tại Trường Trung học Lê Khiết ở vùng tự do Liên khu V. Năm 1951, nghe tin GS Lê Văn Thiêm chuẩn bị mở Trường Khoa học Cơ bản, ông liền xin phép Sở Giáo dục Liên khu V cho ra Việt Bắc theo học thầy Thiêm. Chuyến đi nghìn dặm “tầm sư học đạo” ấy kéo dài gần sáu tháng, qua đèo Le, huyện Giằng, huyện Hiên, núi Bút, Ba Rền, U Bò... Trong ba-lô chỉ có gạo, muối và dăm ba cuốn sách toán tiếng Pháp đã được gỡ bỏ hết bìa cứng và xén hết lề cho nhẹ bớt...

Trường Khoa học Cơ bản chuyển sang Khu Học xá Trung ương ở ngoại thành Nam Ninh (Trung Quốc). Các hiệu sách ở đây có bán sách toán tiếng Nga. Hoàng Tụy liền học tiếng Nga qua tiếng Anh với cuốn sách mỏng Russian in Three Months (Học tiếng Nga trong ba tháng). Tên sách nghe có vẻ quảng cáo phô trương nhưng không ngờ chỉ sau chưa đầy ba tháng, ông bắt đầu đọc được cuốn Lý thuyết hàm biến số thực của I. P. Natanson, tuy phải vừa đọc, vừa luôn tay tra từ điển Nga – Anh, Nga – Hán...

Hà Nội giải phóng, ông bắt đầu dạy toán tại Trường Đại học Khoa học, về sau là Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Tháng 3-1959, Hoàng Tụy trở thành một trong hai người Việt Nam đầu tiên bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ toán học (nay gọi là tiến sĩ) tại Liên Xô.

Nhưng phải 5 năm sau ông mới có công trình thật sự gây tiếng vang quốc tế. Công trình công bố năm 1964 ấy không phải là một bản luận án tiến sĩ khoa học dày 400-500 trang mà chỉ là một bài báo ngắn, 4 trang khổ nhỏ, in trên Báo cáo của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô.

Kết quả đáng quý nhất của bài báo là đưa ra được một lát cắt độc đáo. Lát cắt thật giản dị nhưng lại có khả năng ứng dụng rất đa dạng, không những để giải những bài toán tối ưu toàn cục (những bài toán “khó về bản chất”, trước đó chưa ai giải được) mà còn để giải những bài toán quy hoạch tổ hợp.

Phương pháp do Hoàng Tụy đề xuất, về sau, được giới toán học quốc tế gọi là “lát cắt Tụy” (Tuy’s cut) và được coi là cột mốc đầu tiên đánh dấu sự ra đời của một chuyên ngành toán học mới: Lý thuyết tối ưu toàn cục. Do vậy, Hoàng Tụy mới được thừa nhận là “Người cha của tối ưu toàn cục”.

Nhiều thập niên đã trôi qua kể từ khi công trình khai phá của Hoàng Tụy được công bố (năm 1964), lý thuyết tối ưu toàn cục ngày càng phát triển mạnh mẽ và có nhiều ứng dụng trong khoa học cơ bản cũng như trong kinh tế, công nghệ. Một số kết quả nghiên cứu của ông, về sau, được giới toán học quốc tế gọi là “Thuật toán kiểu Tụy” (Tuy-type algorithm), “Điều kiện không tương thích Tụy” (Tuy’s inconsistency condition), v.v…

Tổng kết các kết quả nghiên cứu của các đồng nghiệp Việt Nam, nước ngoài và của cá nhân mình, GS Hoàng Tụy đã cùng một nhà toán học CHLB Đức viết bằng tiếng Anh cuốn Global Optimization (Deterministic Approches), có thể dịch ra tiếng Việt là: Tối ưu toàn cục (tiếp cận tất định), được NXB Springer-Verlag in lần đầu năm 1990, lần thứ hai năm 1993 và lần thứ ba (có sửa chữa và bổ sung) năm 1995.

Ngoài những cuốn sách chuyên khảo dày dặn, GS Hoàng Tụy còn là tác giả của hơn 140 công trình toán học ở trình độ quốc tế.

Ông đã được Nhà nước ta phong tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I.

{theo : báo Sài Gòn Giải Phóng, ddth.net }