Tứ nguyên Nguyễn Đăng

Nói đến lịch sử khoa bảng, không ai không biết đến NGUYỄN KHUYẾN, quê Yên Đổ - người đạt danh hiệu TAM NGUYÊN.

Ở xứ Kinh Bắc lại có một danh nhân khoa bảng rất đặc biệt, đạt danh hiệu TỨ NGUYÊN, đó là ông NGUYỄN ĐĂNG, quê xã Đại Toán, huyện Quế Dương, tỉnh Bắc Ninh, nay là xã Chi Lăng, huyện Quế Võ, Bắc Ninh. Ông sinh năm Bính Tý (1576) đời vua LÊ ANH TÔNG, trong một gia đình nông dân nghèo ở một làng quê có nghề trồng hành, tỏi nổi tiếng (còn gọi là làng Tỏi Mão). Gia đình ông có truyền thống hiếu học, cha mẹ cần mẫn siêng năng, nuôi các con ăn học chu đáo. Ông có một người em trai là NGUYỄN PHONG - chức Hiến phó Quế Lĩnh Nam) và 6 em gái. Ông có duy nhất một người con gái là NGUYỄN THỊ QUẢNG CHÙ -sau này được phong NGŨ HÀNH CÔNG CHÚA.

Ngay từ thời niên thiếu NGUYỄN ĐĂNG đã tỏ ra là người thông minh. Ở địa phương còn lưu truyền một giai thoại ca ngợi sự thông minh và sự hiếu học của ông:
Khi con nhỏ, nghe nói cụ nghè NGUYỄN ĐÌNH TUÂN (quê làng Vó, Quảng Bố, Lang Tài) là người hay chữ trong vùng, NGUYỄN ĐĂNG được gia đình đưa sang tận nơi để theo học. Cụ nghè chỉ nhận những trò hiếu học, thông mình, cho nên ra một vế đối, ai đối hay thì mới được nhận, NGUYỄN ĐĂNG vui vẻ nhân lời và hồi hộp chờ. Cụ nghè đọc vế đối:

Vó vó, te te, võng tiến sỹ.


Vế đối ra ba yêu cầu hóc búa về nội dung: một là vó, te, võng là những đồ dùng sinh hoạt, làm ăn của các các nông ngư; hai là làng Vó, Lai Tê đồng thời lại là địa danh nơi cụ nghè ở; ba là trong hoàn cảnh một làng làm nông ngư vất vả nghèo khó như vậy mà đã sinh ra một ông nghè - chứng tỏ nơi đây là một nơi có truyền thống hiếu học. NGUYỄN ĐĂNG nghe xong liền đối lại ngay:

Hành hành, tỏi tỏi, kiệu trạng nguyên.

Vế đối của NGUYỄN ĐĂNG thật là lời hay ý đẹp, đáp đứng được cả ba yêu cầu của vế ra: hành, tỏi, kiệu là các loại rau gia vị và cũng là tên địa danh của quê NGUYỄN ĐĂNG. Trong điều kiện một vùng quê chỉ có nghề trồng hành, tỏi, rau màu lặt vặt như vạy mà sinh ra một quan trạng thì thật hiếm thấy.

Nghe xong cụ nghè khen hay và liền chấp nhận cho NGUYỄN ĐĂNG theo học. Về sau, NGUYỄN ĐĂNG thi đỗ giải nguyên các kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình (khoa thi năm Nhâm Dần-1602) năm 26 tuổi và thủ khoa thi đặc cách do vua LÊ KÍNH TÔNG mở (thi ứng chế). Ông được vua tặng danh hiệu TỨ NGUYÊN. Danh hiệu này có lẽ cũng là độc nhất vô nhị trong lịc sửu khoa cử. Nhân dân địa phương xưa nay vẫn gọi là TRẠNG TOIT. Còn cụ nghè làng Vó ấy mến tài chàng học trò ngay từ buổi đầu nên về sau gả con gái cho NGUYỄN ĐĂNG.


(còn tiếp)